Artykuł sponsorowany
Wino w Polsce - od klasztornych winnic do współczesnych szlaków enoturystycznych

W skrócie
Wino w Polsce przebyło drogę od klasztornych winnic do współczesnych szlaków enoturystycznych, a tradycja upraw na Wawelu sięga X wieku. Chłodniejszy klimat wymusił dominację odpornych hybryd, z których powstają głównie trunki białe. W roku gospodarczym 2025/2026 w oficjalnym rejestrze działa już 556 wytwórców.
Początki winiarstwa i winnice mnichów
Tekst opracowany z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Zasady i ograniczenia
Uprawa winorośli w Polsce ma ponad 1000 lat i łączy się z chrystianizacją kraju. Archeolodzy znaleźli ślady winorośli na nasłonecznionych zboczach wzgórza wawelskiego już z X wieku. Wino nie służyło wtedy do biesiad, było potrzebne do mszy świętej. Dlatego pierwsze winnice powstawały pod okiem duchownych, którzy znali winiarskie rzemiosło z południa i zachodu Europy.
W rozwoju rodzimych upraw dużą rolę odegrali benedyktyni przybyli z dzisiejszych Włoch oraz francuscy cystersi. Sprowadzali sprawdzone sadzonki, badali mikroklimat i poprawiali metody fermentacji. Winnice pojawiały się też przy ważnych grodach: w Przemyślu i Sanoku wzmianki o uprawach sięgają XI wieku. Doświadczenia zakonników szybko przejęły wspólnoty żeńskie. W XIII wieku cysterki prowadziły winnice na Pomorzu Zachodnim i pokazały, że polska ziemia sprzyja winnym krzewom w wielu regionach.
Rozkwit i złoty wiek polskiego wina
Wraz z ekspansją upraw winorośl przestała rosnąć wyłącznie w klasztornych ogrodach. Na przełomie XIII i XIV wieku winiarstwo rozeszło się po całym kraju i trafiło pod opiekę mieszczan oraz możnowładców. Korzenie niektórych ośrodków sięgały jednak głębiej. Pod Zieloną Górą winnice zakładano już w XII wieku, co dało początek wielowiekowej tradycji tego obszaru. W XIII wieku własne nasadzenia miało Mazowsze, gdzie zbocza dolin rzecznych dawały krzewom dobre warunki do wegetacji.
Złoty wiek polskiego winiarstwa przypadł na XVI i XVII stulecie. Cieplejszy klimat i rosnący popyt dworów szlacheckich wyraźnie powiększyły areał upraw. Lokalne wina trafiały na magnackie stoły, a winnice otaczały niemal każde większe miasto w dolinach Wisły i Odry. Był to szczyt przednowożytnych dziejów krajowego winiarstwa, podkreśla Andrzej Strzelczyk, założyciel Polish Wine Academy.
Dlaczego winnice upadły i jak wracały?
Koniec dobrego okresu przyniosło chłodniejsze powietrze, które w XVIII wieku załamało rodzime uprawy. Krzewy marzły w surowe zimy, a krótsze lata nie pozwalały owocom dojrzeć. Kolejne dekady pogłębiły kryzys. Rozbiory, wojny i realia PRL przerwały wielowieczną ciągłość upraw. Gospodarka sterowana centralnie faworyzowała wielkie państwowe przetwórnie, a te po upadku komunizmu zbankrutowały i zostawiły tradycyjne winiarstwo w gruzach.
Pierwsze próby odrodzenia podjęto w latach 80. XX wieku, choć część opracowań przesuwa ten przełom na początek lat 90. Pionierem była założona w 1985 roku Winnica Kinga, która przetarła szlak nowożytnym nasadzeniom. Droga powrotna nie była łatwa. Latem 1997 roku wielka powódź zniszczyła w tym gospodarstwie aż 3,5 tysiąca krzewów. Mimo takich strat upór pierwszych plantatorów dał początek stopniowej odbudowie krajowych tradycji.
Jak rozwinęło się współczesne winiarstwo?
W ostatnich kilkunastu latach polskie winiarstwo przeszło szybką przemianę, z niszowego hobby stało się gałęzią rolnictwa. W 2010 roku oficjalny rejestr obejmował zaledwie 21 producentów na łącznie 36 hektarach. Potem skala rosła skokowo. Do marca 2022 roku było już 380 wytwórców i 619 hektarów, a późniejsze statystyki pokazują dalszy szybki wzrost. W sezonie 2024/2025 rejestr liczył 504 podmioty, a w roku gospodarczym 2025/2026 już 556 wytwórców.
Dane o całkowitym areale i liczbie winnic różnią się zależnie od przyjętych kryteriów. Jedno zestawienie za sezon 2024/2025 wskazuje 699 winnic, a według statystyk z września 2025 roku w kraju działało 724 plantatorów uprawiających 1 098,66 hektara, chociaż inne źródła podają mniejszy areał. Rozbieżności wynikają głównie stąd, że nie każdy zarejestrowany plantator naprawdę robi wino i sprzedaje je komercyjnie. Wielu właścicieli dostarcza owoce innym przetwórcom albo wciąż czeka, aż młode nasadzenia zaczną w pełni owocować.
Zmiany w przepisach dla winiarzy
Rozwój upraw wymagał stopniowego usuwania barier biurokratycznych, które przez lata blokowały legalną sprzedaż alkoholu z małych gospodarstw. Przełomem była nowelizacja przepisów akcyzowych z 2008 roku. Zniosła ona obowiązek prowadzenia kosztownego składu podatkowego dla wytwórców wina z własnych zbiorów, o ile roczna produkcja nie przekraczała 1000 hektolitrów. W 2011 roku rolnicy dostali możliwość legalnej sprzedaży do 100 hektolitrów wina rocznie bez rejestrowania zwykłej działalności gospodarczej. Reformy zamknęła ustawa o wyrobach winiarskich, uchwalona 2 grudnia 2021 roku i obowiązująca od 7 marca 2022 roku. Upraszcza ona procedury ewidencyjne i porządkuje wymogi dotyczące wyrobu napojów fermentowanych.
Które regiony mają największe tradycje winiarskie?
Winnice działają dziś we wszystkich 16 województwach, ale główna produkcja skupia się w kilku regionach. Za historyczną kolebkę uchodzi Małopolska z najdłuższą w kraju tradycją winiarską, sięgającą początków państwowości. Mocną pozycję ma też Ziemia Lubuska. Wokół Zielonej Góry winorośl rośnie w sprzyjającym mikroklimacie na wapiennym podłożu, a lokalne święto winobrania odbywa się nieprzerwanie od prawie 200 lat.
Kolejne silne ośrodki to Dolny Śląsk, Podkarpacie i Lubelszczyzna. Do najszybciej rosnących obszarów należą też Wielkopolska i Pomorze Zachodnie, które nawiązują do dawnych, przerwanych nasadzeń. Różnice między regionami pokazują dane z września 2025 roku, czyli areał zarejestrowanych upraw w czołowych województwach:
| Województwo | Powierzchnia upraw (ha) |
|---|---|
| Lubuskie | 165,03 |
| Małopolskie | 138,36 |
| Dolnośląskie | 136,56 |
| Lubelskie | 120,71 |
| Zachodniopomorskie | 95,20 |
| Podkarpackie | 78,28 |
Zestawienie potwierdza, że areał skupia się w południowo-zachodnim pasie kraju, a pozycja Małopolski i Dolnego Śląska jest stabilna.
Jakie wina i odmiany powstają w polskim klimacie?
W polskich winnicach powstają wina białe, czerwone i musujące, a wyraźnie przeważają białe. W Wielkopolsce odmiany o jasnych owocach stanowią około 70% nasadzeń. Chłodny klimat daje wina lekkie, świeże, o wyraźnej kwasowości i mineralnym charakterze. Są też udane wina czerwone, robione m.in. z odmian Rondo, Regent czy Pinot Noir.
Podstawą upraw pozostają odmiany hybrydowe, bardziej odporne na niskie temperatury i choroby grzybowe. Z jasnych szczepów sadzi się najczęściej Solaris, Johanniter i Hibernal, a wśród ciemnych winogron królują wspomniane Rondo i Regent. Plantatorzy sięgają też po tradycyjne szczepy z rodziny Vitis vinifera, w tym Rieslinga czy Chardonnay.
Umiarkowana strefa klimatyczna oznacza spore ryzyko pogodowe. Największym kłopotem są surowe zimy, wiosenne przymrozki, gradobicia i powodzie. Pokazał to sezon 2024, gdy fale mrozów i lokalne gradobicia mocno uszkodziły wiele gospodarstw.
Winnice jako cel podróży: szlaki enoturystyczne
Enoturystyka zmieniła tradycyjne gospodarstwa w miejsca weekendowych wyjazdów. Goście odwiedzają plantacje i przetwórnie, żeby spróbować wina u źródła, zobaczyć kulisy zbiorów i odpocząć na łonie przyrody. Takie wyprawy opierają się na regionalnych trasach tematycznych. Przykładem są Sandomierski Szlak Winiarski i sieć ENOtarnowskie, które łączą lokalne winnice, noclegi i kuchnię danej okolicy.
Popularność widać po liczbie gości. Winnica Sandomierska produkuje rocznie około 25 tysięcy butelek, sprzedaje wina w cenach 65-95 zł i przyciąga około 12 tysięcy odwiedzających rocznie. Dla porównania w Winnicy Kinga butelkę kupimy za 40 zł, a w winnicy Sztukówka za 60 zł. Wyjazdy napędzają też cykliczne festiwale, prezentacje i targi winiarskie, które promują całe regiony.
Dla wielu małych gospodarstw połączenie wina z agroturystyką i degustacjami to konieczny dodatkowy dochód. Gdy sprzedaż butelek nie pokrywa kosztów prowadzenia winnicy, goście pomagają utrzymać płynność finansową i rodzinne przedsięwzięcie.
Dokąd zmierza polskie winiarstwo?
Polski rynek wina przekroczył wartość 6 mld zł, a konsumpcja rośnie o 5-7 proc. rocznie. Zmieniające się nawyki konsumentów dają miejsce rodzimym wytwórcom, ale wejście do branży kosztuje. Założenie kilkuhektarowej winnicy z zapleczem przetwórczym to wydatek rzędu kilku milionów złotych, więc potrzeba cierpliwości i planowania zwrotu na długie lata.
Do tego dochodzi ryzyko pogodowe, bo wahania aury i warunki klimatyczne nadal wyznaczają twarde granice uprawy krzewów. Najbliższe 5-10 lat będzie sprawdzianem dla całego sektora. Okaże się, które z szybko rosnących gospodarstw wypracują stabilną pozycję na rynku i utrzymają jakość wobec międzynarodowej konkurencji.